Bất đồng khiến Arab Saudi và UAE từ đồng minh thành đối thủ

Căng thẳng giữa Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) bùng phát ngày 30/12/2025, khi Riyadh cáo buộc Abu Dhabi tạo ra mối đe dọa đến an ninh quốc gia, tuyên bố sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết để ứng phó. Arab Saudi tức giận sau khi các nhóm vũ trang mà nước này hậu thuẫn ở Yemen để mất vùng lãnh thổ dọc biên giới vào tay phe được UAE ủng hộ.

Riyadh yêu cầu Abu Dhabi phải rút quân khỏi Yemen trong vòng 24 giờ và chấm dứt mọi hỗ trợ cho bất kỳ lực lượng nào tại nước này. Bộ Quốc phòng UAE cuối ngày 30/12 thông báo đã tự nguyện chấm dứt nhiệm vụ của đơn vị chống khủng bố tại Yemen, nhưng không đề cập vế còn lại.

Diễn biến cho thấy quan hệ Arab Saudi - UAE đã xấu đi đáng kể. Hai nước từng được xem là trụ cột song hành của an ninh khu vực, nhưng lợi ích chiến lược mà mỗi bên theo đuổi ngày càng tách rời.

Năm 2011, khi phong trào biểu tình Mùa xuân Arab lan rộng ở Trung Đông, Arab Saudi và UAE đã liên kết hình thành một mặt trận đối phó với các nhóm chính trị Hồi giáo. Hai nước triển khai lực lượng chung đến Bahrain để dập tắt một cuộc nổi dậy, can thiệp hỗ trợ cuộc đảo chính quân sự ở Ai Cập năm 2013.

Năm 2014, lực lượng Houthi nổi dậy ở Yemen, kiểm soát thủ đô Sanaa, lật đổ chính quyền được quốc tế công nhận của Tổng thống Abd-Rabbu Mansour Hadi. Tháng 3/2015, Arab Saudi dẫn đầu liên quân quốc tế, trong đó có UAE, mở chiến dịch tấn công Houthi ở Yemen để khôi phục chính quyền ông Mansour Hadi.

Năm 2017, Arab Saudi và UAE cùng dẫn đầu chiến dịch tẩy chay Qatar, cáo buộc nước này hỗ trợ chủ nghĩa khủng bố, điều mà Doha bác bỏ. Động thái này giúp củng cố hơn nữa liên kết giữa lãnh đạo hai nước khi đó là Thái tử Mohammed bin Salman (MBS) và Thái tử Mohamed bin Zayed al-Nahyan (MBZ).

"MBZ ủng hộ MBS trên con đường trở thành Thái tử và sau đó là lãnh đạo Arab Saudi năm 2018", Cinzia Bianco, nhà nghiên cứu Vùng Vịnh tại Hội đồng châu Âu về Quan hệ Đối ngoại, nói với DW.

Bianco lưu ý rằng trong một mối quan hệ bền chặt và khăng khít như vậy, khác biệt nhỏ nhất cũng có thể bị phóng đại thành mâu thuẫn lớn. Và kể từ năm 2018, bà đã chứng kiến nhiều thời điểm mà bất đồng giữa hai bên lên tới đỉnh điểm.

Trong năm 2018, MBS hứng chịu chỉ trích từ cộng đồng quốc tế liên quan vụ nhà báo Jamal Khashoggi có quan điểm chỉ trích hoàng gia Arab Saudi bị sát hại tại lãnh sự quán của Riyadh ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. MBS kỳ vọng nhận được sự ủng hộ từ UAE trước làn sóng chỉ trích này.

"Nhưng các quan chức UAE do dự, vì sợ rằng chính họ cũng sẽ bị tổn hại danh tiếng", bà Bianco nói.

Trong chiến dịch nhằm vào Houthi, UAE cũng có tính toán riêng, thay vì theo đuổi các mục tiêu Arab Saudi đề ra. Arab Saudi coi Yemen như "sân sau", nên muốn nước này thống nhất. Khi nỗ lực không kích Houthi không hiệu quả và phải đối mặt áp lực từ quốc tế, Riyadh chuyển sang biện pháp ngoại giao, thúc đẩy hòa giải giữa nhóm vũ trang với phe chính phủ ở Aden.

Trong khi đó, UAE đã tìm kiếm các cơ hội kinh tế ở Yemen suốt nhiều năm. Tận dụng mong muốn khôi phục độc lập cho miền nam Yemen, như trước khi hợp nhất với miền bắc vào năm 1990, UAE chọn lực lượng ly khai Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC) làm đối tác.

Tính toán này của UAE đã thành công, khi STC được công nhận là một thế lực lớn ở Yemen, có ghế trong Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống (PLC), chính phủ được quốc tế công nhận.

Arab Saudi và UAE, đều là thành viên Tổ chức Các quốc gia Sản xuất Dầu mỏ (OPEC), còn mâu thuẫn về chính sách sản lượng khai thác dầu. Năm 2021, UAE muốn tăng cường bơm dầu, trong khi Arab Saudi lại thúc đẩy hạn chế nguồn cung.

"Bất đồng này không kéo dài. Hai bên đã đối thoại và cuối cùng xóa bỏ được khác biệt", Kristian Alexander, nhà nghiên cứu tại Viện Rabdan về An ninh và Quốc phòng, trụ sở Abu Dhabi, nói.

Năm 2020, UAE đã ký Hiệp định Abraham do Tổng thống Mỹ Donald Trump làm trung gian, trở thành quốc gia Arab đầu tiên tại Trung Đông bình thường hóa quan hệ với Israel trong hơn 25 năm. Bất chấp sức ép từ Mỹ, Arab Saudi tuyên bố không tham gia hiệp định nếu chưa có một lộ trình cụ thể hướng đến giải pháp hai nhà nước để chấm dứt xung đột Israel - Palestine.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nhiều lần bác bỏ việc thiết lập một nhà nước độc lập cho người Palestine. Hiện chưa rõ vấn đề Israel - Palestine sẽ tác động thế nào đến quan hệ Arab Saudi - UAE trong tương lai.

Bất đồng giữa UAE và Arab Saudi còn vượt ra khỏi Vùng Vịnh. Tại Sudan, hai quốc gia này được cho là thế lực hậu thuẫn cho hai lực lượng đối địch đã giao tranh với nhau kể từ tháng 4/2023.

Arab Saudi hậu thuẫn Quân đội Sudan (SAF), còn UAE bị cáo buộc ngầm cung cấp vũ khí và lính đánh thuê cho Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF), dù Abu Dhabi nhiều lần bác bỏ. Hai nước đều đang tham gia nỗ lực trung gian hòa giải, với sự tham gia của Mỹ và Ai Cập.

Bên cạnh đó, cả Riyadh lẫn Abu Dhabi đều đã triển khai những chương trình nghị sự chiến lược nhằm chuẩn bị cho tương lai và đa dạng hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ thông qua đầu tư vào công nghệ và tham vọng trở thành các trung tâm trí tuệ nhân tạo.

Arab Saudi công bố chương trình cải tổ kinh tế - xã hội Tầm nhìn 2030 vào tháng 4/2016, trong khi UAE giới thiệu chiến lược UAE 2031 vào tháng 11/2022.

Michael Stephens, cố vấn cao cấp về an ninh Trung Đông tại Viện RUSI, trụ sở Anh, cho rằng dù Arab Saudi và UAE đã trở thành đối thủ cạnh tranh gay gắt trên nhiều lĩnh vực, hai cường quốc Vùng Vịnh này sẽ không mạo hiểm tự đẩy mình vào xung đột, bởi họ hiểu rõ cái giá phải trả nếu kịch bản đó xảy ra.

Bà Bianco chung quan điểm. "Xét từ góc độ địa chính trị, hai bên đều không có lợi nếu để những khác biệt biến thành một cuộc khủng hoảng. Họ cần đoàn kết để đối phó với các bên khác, như Iran và Israel", bà cho biết.

Như Tâm (Theo DW, Guardian, Reuters)