Châu Âu e dè với cuộc chiến của Mỹ tại Iran

Chiến dịch không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran cuối tháng 2 đã phơi bày rạn nứt hiếm thấy trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Trong khi Mỹ tìm kiếm sự ủng hộ từ các đồng minh, nhiều nước châu Âu lại chọn cách giữ khoảng cách với hành động quân sự này.

Tây Ban Nha cuối tuần trước tuyên bố không cho Mỹ sử dụng căn cứ không quân của nước này cho hoạt động liên quan đến chiến dịch tập kích Iran. Anh cho phép Mỹ dùng căn cứ của nước này thực hiện "các đòn tấn công phòng vệ", nhưng không có ý định tham gia không kích nhằm vào Iran.

Những phản ứng này phần nào cho thấy sự thận trọng của châu Âu trước hệ lụy mà cuộc xung đột gây ra cho khu vực cũng như thế giới.

Tính toán địa chính trị

Theo giới quan sát, một trong những nguyên nhân khiến châu Âu giữ khoảng cách với chiến sự Mỹ, Israel - Iran là nỗi lo xung đột có thể vượt khỏi tầm kiểm soát. Do đó, ngay cả khi nhiều quốc gia châu Âu chung quan ngại về chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, họ vẫn thận trọng nhấn mạnh các yếu tố "kiềm chế", "ngoại giao" và bảo vệ dân thường, thay vì công khai đứng về phía Mỹ.

Bồ Đào Nha kêu gọi "kiềm chế tối đa" và Lisbon giữ lập trường phù hợp với các nguyên tắc trong Hiến chương Liên Hợp Quốc. Croatia cảnh báo bất kỳ hành động vũ lực đơn phương nào vi phạm luật pháp quốc tế đều nguy hiểm. Đức nêu rõ nước này không định tham gia chiến dịch nhắm vào Iran.

Khi xung đột leo thang, Đức, Anh, Pháp đều ra tuyên bố sẵn sàng hành động để bảo vệ lợi ích của đồng minh "bằng biện pháp tự vệ cần thiết và phù hợp", nhấn mạnh vào tính chất phòng vệ hơn là tấn công.

Iran ngày 3/3 công khai cảnh báo nếu châu Âu có liên quan đến chiến dịch của Mỹ và Israel, Tehran sẽ coi như họ đã tham chiến và tấn công các thành phố ở châu lục này để đáp trả. Một ngày trước đó, Iran đã phóng UAV tập kích một căn cứ không quân của Anh ở Cyprus, quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU).

"Đòn tập kích vào Cyprus đã cho thấy châu Âu không chỉ dễ tổn thương ở sườn đông, mà ở cả sườn nam", Peter Hefele, giám đốc chính sách tại Trung tâm Wilfried Martens về Nghiên cứu châu Âu, trụ sở Bỉ, nói.

Trong khi đó, Iran được cho là sở hữu các tên lửa đạn đạo có tầm bắn có thể vươn đến thủ đô Berlin của Đức hay Rome của Italy, càng khiến châu Âu phải tìm cách ưu tiên kiểm soát xung đột.

Không ít lãnh đạo châu Âu cũng bày tỏ quan ngại về khía cạnh pháp lý của chiến dịch tấn công do Mỹ và Israel tiến hành. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng chiến dịch diễn ra "ngoài khuôn khổ luật pháp quốc tế".

Lập trường này phản ánh cách tiếp cận lâu nay của châu Âu, coi việc bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ là một phần quan trọng trong chính sách đối ngoại. Khi các cuộc tấn công không có sự ủy quyền rõ ràng từ Liên Hợp Quốc, việc tham gia chiến dịch có thể khiến nhiều nước EU đối mặt chỉ trích, bởi nó trái ngược với hình ảnh mà châu Âu thể hiện trong vấn đề Greenland hay Ukraine.

Armin Krzalic, chuyên gia an ninh Bosnia và Herzegovina, cho rằng việc leo thang căng thẳng lần này, được chính quyền Mỹ công khai hậu thuẫn cả về chính trị lẫn quân sự, đã tạo ra "một tiền lệ nghiêm trọng" trong quan hệ quốc tế hiện đại.

Ông thêm rằng điều này phản ánh xu hướng xói mòn ngày càng rõ của luật pháp quốc tế và sự suy yếu của các cơ chế đa phương, cảnh báo việc bình thường hóa các hành động quân sự đơn phương có thể tiếp tục làm phân mảnh trật tự quốc tế và làm gia tăng nguy cơ bùng phát một cuộc xung đột khu vực rộng lớn hơn.

Ký ức về những lần can thiệp quân sự trước đây tại Trung Đông cũng góp phần định hình thái độ thận trọng của châu Âu. Chiến tranh Iraq năm 2003 và những chiến dịch của phương Tây ở Libya, Afghanistan đã để lại hậu quả kéo dài, từ bất ổn chính trị cho đến làn sóng di cư lớn hướng về châu Âu.

Quá khứ đó khiến nhiều chính phủ EU nghi ngờ hiệu quả của các hành động quân sự nhằm thay đổi cán cân quyền lực trong khu vực nếu không có kế hoạch hậu chiến rõ ràng. Đối với họ, việc mở thêm một mặt trận mới tại Trung Đông có thể tạo ra những hệ lụy mà châu Âu sẽ phải gánh chịu trong nhiều năm.

"London không tin vào việc thay đổi chế độ bằng những đợt không kích", Thủ tướng Anh Keir Starmer nói. "Chúng ta đều nhớ những sai lầm ở Iraq và phải rút ra bài học. Anh sẽ luôn phải hành động trên cơ sở luật pháp và một kế hoạch thấu đáo".

Lợi ích kinh tế

Bên cạnh các yếu tố địa chính trị, lợi ích kinh tế cũng đóng vai trò quan trọng trong tính toán của châu Âu, bởi Trung Đông vẫn là một khu vực then chốt đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Eo biển Hormuz là nơi khoảng 20% lượng dầu giao dịch trên thế giới đi qua, khiến bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây cũng có thể gây ra cú sốc lớn đối với giá năng lượng, Simone Tagliapietra, nhà nghiên cứu tại viện chính sách Bruegel, nói.

Ngay sau khi xung đột leo thang, giá dầu đã tăng mạnh, phản ánh nỗi lo của thị trường về nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Một cú sốc giá dầu mới có thể gây ra hậu quả đáng kể và việc bị cuốn vào một cuộc khủng hoảng năng lượng mới là điều EU không mong muốn.

Một mối lo khác của châu Âu là khả năng xuất hiện các làn sóng di cư mới, gây nhiều hệ lụy cho khu vực. Các cuộc khủng hoảng tại Syria hay Libya đã khiến hàng triệu người tìm cách đến châu Âu, gây ra những căng thẳng chính trị và xã hội sâu sắc trong nội bộ EU. Viễn cảnh một cuộc xung đột kéo dài tại Iran vì vậy khiến nhiều chính phủ lo ngại về khả năng tái diễn một cuộc khủng hoảng di cư mới.

Iran là quốc gia có dân số hơn 90 triệu người, và bất kỳ sự bất ổn lớn nào cũng có thể dẫn đến dòng người tị nạn quy mô lớn, Cơ quan về Tị nạn của Liên minh châu Âu (EUAA) cảnh báo.

"Một cuộc xung đột kéo dài có thể châm ngòi làn sóng di cư, từ Iran đến Thổ Nhĩ Kỳ, qua vùng Balkan đến biên giới của chúng ta", Thủ tướng Hungary Viktor Orban viết trên X ngày 3/3.

Sự dè dặt của châu Âu đã khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump phẫn nộ và công kích đồng minh. Ông gọi Tây Ban Nha là "đồng minh tệ hại", dọa cắt toàn bộ quan hệ thương mại với Madrid và bày tỏ không hài lòng với Anh, cho rằng London đã phá hỏng mối quan hệ.

Bất chấp những lời công kích của ông Trump, cựu thủ tướng Thụy Điển Carl Bildt, đồng chủ tịch viện chính sách Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, cho rằng lập trường thận trọng của châu Âu là điều dễ hiểu, bởi mục tiêu cuối cùng của Mỹ trong cuộc chiến với Iran vẫn chưa rõ ràng.

"Những gì đang diễn ra không cho thấy sự nhất quán trong chính sách của Mỹ. Đây là quyết định được đưa ra bất ngờ và chưa có lời giải thích từ Tổng thống Trump", ông Bildt nói với CNBC. "Khi bắt đầu một cuộc chiến, phải có lý do và mục tiêu cho nó. Hai điều đó đều không rõ ràng, khiến tình hình thêm bất định".

Như Tâm (Theo Xinhua, euronews, Washington Post)