Chuyện du xuân của vua triều Nguyễn

Du xuân đầu năm là một trong những nét đẹp truyền thống của người Việt, được duy trì cả ở trong cung đình xưa. Theo cuốn Vua chúa Việt và những điều chưa biết (Lê Tiên Long sưu tầm), sử sách không ghi rõ hoạt động cụ thể của các vị vua ngày Tết ở triều Lý, Trần. Chỉ đến thời Lê Thái Tông, chính sử ghi vào mùng 1 Tết năm Giáp Dần (1434), ''vua dẫn các quan đến bái yết Thái miếu''. Năm Ất Mão (1435), hoàng đế Lê Thái Tông cho trăm quan được vui Tết, ''ban yến trong năm ngày cho các quan văn võ trong ngoài''.

Tài liệu từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết triều Lê có lệ vua ngự du xuân dịp năm mới. Trong cuốn Kinh đô Huế và các lễ hội cung đình mùa xuân của Tiến sĩ Phan Thanh Hải, vua nhà Nguyễn thường bắt đầu việc này từ mùng 5, nhưng không ghi thành điển lễ. Chỉ từ triều Đồng Khánh về sau, các hoàng đế nhà Nguyễn mới có lệ du xuân từ mùng 1.

Sách Chín đời chúa mười ba đời vua triều Nguyễn ghi rằng khi kinh đô thất thủ (5/7/1885), vua Hàm Nghi rời ngai vàng, phát động phong trào Cần Vương chống Pháp. Sau đó, chính quyền thực dân đưa anh trai hoàng đế Hàm Nghi lên ngôi, lấy niên hiệu Đồng Khánh. Thời điểm ấy, có dư luận cho rằng vị vua này bị người Pháp giam lỏng trong hoàng cung. Vì vậy, viên tướng người Pháp Prudhomme, đại diện chính phủ Pháp ở Huế, tổ chức cuộc du xuân vào chiều mùng 1 Tết Bính Tuất (1886), nhằm thuyết phục dân rằng hoàng đế vẫn được tự do.

Sau lễ Khánh hạ ở điện Thái Hòa và Cần Chánh, vào giờ tốt đã được Khâm Thiên Giám xem quẻ chọn, vua Đồng Khánh sẽ lên kiệu. Quan văn, võ cùng một số lính tráng mang gươm giáo, cờ quạt theo sau hộ giá. Quân lính cáng kiệu đi một vòng quanh kinh thành và một vài nơi vua thích để du xuân và xem tình hình dân ăn Tết.

Theo nhà nghiên cứu về Huế Phan Thuận An, quanh kiệu vua được mở thoáng để dân chúng nhìn thấy long nhan. Sau khi đi quanh các ngả đường gần kinh thành, vua dừng lại ăn tiệc đã được chuẩn bị sẵn ở ven sông Hương. Đến 17h, buổi tiệc kết thúc, hoàng đế về lại Đại Nội, trên Kỳ Đài bắn ba phát súng lệnh, báo hiệu lễ du xuân kết thúc.

Các vua kế tiếp là Thành Thái, Duy Tân, Khải Định đều tổ chức tương tự thời Đồng Khánh. Riêng hoàng đế Bảo Đại có thú du xuân khác biệt do ảnh hưởng từ văn hóa châu Âu. Sau khi làm lễ thiết triều ở điện Thái Hòa vào sáng sớm mùng 1, nâng ly rượu champagne cùng các quan đại thần và bạn bè ngoại quốc, ông bắt đầu đi chơi Tết.

Bà Trần Thị Vui, cung nữ cuối cùng của triều Nguyễn, từng kể rằng vua Bảo Đại không quá lễ nghi. Khi hoàng đế từ lầu Kiến Trung ghé cung Diên Thọ thăm đức Từ Cung, các cung nữ chuẩn bị sẵn một bàn cờ domino để ông chơi với hoàng thái hậu vào ngày đầu năm mới. Có khi, ông chơi cờ cùng vợ hoặc quan đại thần.

Hoàng đế không thích Nhã nhạc cung đình Huế mà chọn các bản nhạc trữ tình thịnh hành ở phương Tây để nghe khi chơi cờ. Chiều mùng 1 hoặc sáng mùng 2 Tết, ông đánh golf ở vùng đồi núi Dạ Lê (Huế). Nhà nghiên cứu Huế Nguyễn Đắc Xuân từng nói: ''Nếu như ngày xuân các vua Nguyễn khác đi du thuyền trên sông Hương, hoàng đế Bảo Đại lại biểu diễn Jet ski - môn thể thao hoàn toàn mới ở Huế và Việt Nam lúc bấy giờ. Dân chúng thường tụ họp hai bên bờ sông để xem vua biểu diễn''.

Phương Linh