Hành trình Mỹ - Iran từ căng thẳng đến xung đột

Mỹ và Israel hôm nay tập kích nhiều địa điểm trên khắp Iran, gồm thủ đô Tehran, trong chiến dịch mà Tổng thống Mỹ Donald Trump mô tả là "chiến dịch quy mô lớn". Iran cũng lập tức đáp trả bằng các tên lửa nhắm vào Israel và các căn cứ của Mỹ trong khu vực.

Căng thẳng giữa Washington và Tehran đã âm ỉ trong nhiều năm, nhưng tình trạng leo thang hiện tại bắt nguồn từ sự sụp đổ của thỏa thuận hạt nhân cách đây hơn một thập kỷ.

Thỏa thuận hạt nhân ban đầu có tên Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA), được Iran ký với nhóm P5+1 (gồm Anh, Pháp, Trung Quốc, Nga, Mỹ và Đức) năm 2015. Theo đó, Iran chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc các quốc gia phương Tây đồng ý gỡ bỏ mọi biện pháp trừng phạt nhằm vào Tehran.

Tuy nhiên, năm 2018, trong nhiệm kỳ thứ nhất, Tổng thống Trump tuyên bố rút Mỹ khỏi JCPOA, cho rằng cơ cấu của thỏa thuận này sẽ "không thể ngăn được Iran chế tạo bom hạt nhân. Ông Trump kêu gọi xây dựng một "thỏa thuận mới và lâu dài", trong đó không chỉ đặt ra giới hạn sâu hơn với chương trình hạt nhân Iran, mà còn nhằm vào dự án tên lửa đạn đạo và việc nước này hỗ trợ hàng loạt nhóm vũ trang khắp Trung Đông.

Cựu tổng thống Mỹ Barack Obama khi đó chỉ trích quyết định rút khỏi JCPOA là "sai lầm nghiêm trọng, có khả năng làm tổn hại uy tín của Washington trước thế giới". Iran cũng phản đối quyết định của ông Trump, ban đầu cam kết sẽ tiếp tục tuân thủ thỏa thuận.

Iran sau đó dần từ bỏ tuân thủ nhiều cam kết về kiểm soát hạt nhân, khi nỗ lực nối lại đàm phán với Mỹ không thành công, chủ yếu do bất đồng giữa hai bên về mức độ làm giàu uranium, việc nới lỏng lệnh trừng phạt cùng các vấn đề an ninh khu vực.

Giới chức Iran thừa nhận đã tăng tốc làm giàu uranium lên mức 60% độ tinh khiết, gần đạt cấp độ vũ khí là 90%. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) nhiều lần cảnh báo đây là xu hướng đáng lo ngại.

Sau khi trở lại nắm quyền năm 2025, ông Trump đã tái áp dụng lập trường "gây sức ép tối đa" đối với Iran. Ông nhấn mạnh Iran phải chấm dứt làm giàu uranium, từ bỏ tham vọng phát triển vũ khí hạt nhân và hạn chế phát triển tên lửa.

Đồng thời, ông chủ Nhà Trắng phát tín hiệu sẵn sàng đàm phán. Điều này tạo ra thông điệp mâu thuẫn, khi Washington vừa cảnh báo hành động quân sự vừa để ngỏ cánh cửa ngoại giao.

Các cuộc đàm phán gián tiếp giữa Mỹ và Iran đã diễn ra tại Geneva, Thụy Sĩ trong những tuần gần đây. Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos ngày 22/1, ông Trump nói "Iran thực sự muốn đàm phán và chúng tôi sẽ đối thoại".

Tuy nhiên, ông cũng tuyên bố một "hạm đội lớn" của Mỹ đang hướng về Iran "phòng trường hợp cần thiết", thêm rằng Washington đang theo dõi Tehran "rất chặt chẽ".

Thông điệp hai chiều của lãnh đạo Mỹ, vừa chuẩn bị cho xung đột vừa nói về đối thoại, đã làm gia tăng bất ổn trong khu vực.

Phong trào biểu tình ở Iran

Cuối tháng 12/2025, giới thương nhân Iran xuống đường biểu tình vì không hài lòng với tình hình kinh tế và đồng rial mất giá. Các cuộc biểu tình ban đầu diễn ra ôn hòa nhưng đã nhanh chóng leo thang thành bạo lực chết người.

Giới chức Iran cho hay 3.117 người chết trong các cuộc biểu tình, gồm cả dân thường, lực lượng an ninh và những người mà họ mô tả là "phần tử khủng bố". Trong khi đó, Mỹ cho rằng con số thương vong cao hơn nhiều.

Biểu tình khiến căng thẳng Tehran - Washington leo thang khi Iran cáo buộc "các đặc vụ khủng bố" Israel và Mỹ kích động bạo loạn, trong khi Bộ Ngoại giao Mỹ bác bỏ và nói rằng Tehran "đánh lạc hướng dư luận khỏi những vấn đề nội bộ".

Tổng thống Trump nhiều lần đề cập khả năng hỗ trợ người biểu tình, trong đó không loại trừ kịch bản ra lệnh không kích Iran.

Sức ép quân sự leo thang

Trong vài tuần qua, Mỹ đã triển khai lực lượng quân sự hùng hậu trên khắp Trung Đông, với sự hiện diện của hai nhóm tác chiến tàu sân bay, cùng hơn 100 chiến đấu cơ các loại được điều động đến khu vực.

Lực lượng hải quân, máy bay và hệ thống phòng thủ được bố trí gần Iran hơn. Động thái tăng cường hiện diện quân sự này làm dấy lên lo ngại rằng Washington đang chuẩn bị phương án không kích ngay cả khi các cuộc đàm phán đang diễn ra.

Ông Trump ngày 27/2 cho biết "không hài lòng" với tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran, cho rằng Tehran "không sẵn lòng đáp ứng những gì chúng tôi cần".

"Chúng tôi không thực sự hài lòng với cách họ đàm phán. Họ không thể có vũ khí hạt nhân", ông nói, thêm rằng Mỹ muốn Iran "không làm giàu uranium" có thể sử dụng để chế tạo bom hạt nhân.

Đại sứ quán Mỹ trước đó cho phép nhân viên không thiết yếu và gia đình họ rời Israel do "những rủi ro an ninh".

Tới sáng 28/2, Israel thông báo đã phóng tên lửa tấn công Iran. Ông Trump sau đó cũng tuyên bố bắt đầu chiến dịch tập kích các mục tiêu ở Iran.

Hãng tin Fars đưa tin nhiều tên lửa đã đánh trúng đường University Street và khu vực Jomhouri ở thủ đô Tehran, cũng như gần trụ sở Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Ảnh vệ tinh cho thấy dinh thự của Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei bị phá hủy, nhưng Iran tuyên bố ông Khamenei đã được đưa tới nơi an toàn.

Các vụ nổ cũng xảy ra tại khu vực Seyyed Khandan ở phía bắc Tehran, theo hãng tin Tasnim của Iran. Ngoài ra, nhiều thành phố như Kermanshah, Qom, Tabriz, Isfahan, Ilam và Karaj cũng nằm trong tầm ngắm của đợt tấn công.

Mục tiêu của Mỹ

Khi tuyên bố về cuộc tấn công Iran, ông Trump cho biết mục tiêu của chiến dịch là "phá hủy bệ phóng tên lửa và san phẳng ngành công nghiệp tên lửa của họ".

"Chúng tôi sẽ xóa sổ hải quân của họ", ông Trump viết thêm trên mạng xã hội.

Ông cũng nói rằng Mỹ sẽ đảm bảo các "lực lượng ủy nhiệm" của Iran, ám chỉ các nhóm vũ trang được Tehran hậu thuẫn trong khu vực như Hamas, Hezbollah và Houthi, "không còn có thể gây bất ổn cho khu vực hoặc thế giới".

Ông nhắc lại tuyên bố trước đó rằng sẽ không cho phép Iran phát triển vũ khí hạt nhân, dù Tehran nhiều lần khẳng định họ không quan tâm đến việc chế tạo loại vũ khí này. "Họ sẽ sớm nhận ra rằng không ai nên thách thức sức mạnh và uy lực của lực lượng vũ trang Mỹ", ông nói.

Reuters dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết chính quyền Trump đang lên kế hoạch cho một "chiến dịch kéo dài nhiều ngày".

Phản ứng của Iran

Ebrahim Azizi, chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia của quốc hội Iran, đã đe dọa đáp trả mạnh mẽ.

"Chúng tôi đã cảnh báo các vị! Giờ đây các vị đã bắt đầu một con đường mà cái kết không còn nằm trong tầm kiểm soát của các vị nữa", Azizi viết trên mạng xã hội.

IRGC sau đó thông báo bắt đầu "đợt đầu tiên trong chiến dịch tấn công dữ dội bằng tên lửa và UAV" nhằm vào Israel. "Đây là biện pháp trả đũa những hành động hiếu chiến và tội ác của đối phương nhằm vào Iran", IRGC cho hay.

Truyền thông nhà nước Iran dẫn thông tin từ IRGC cho biết họ đã nhắm mục tiêu vào 4 căn cứ Mỹ gồm sân bay Al-Udeid ở Qatar, Al Salem ở Kuwait, Al-Dhafra ở UAE và căn cứ Hạm đội 5 hải quân Mỹ ở Bahrain.

Giới quan sát cho rằng xung đột diễn biến thế nào sẽ phụ thuộc phần lớn vào phản ứng của Iran trong những ngày tới.

"Đòn trả đũa sẽ tùy thuộc vào mức độ thiệt hại mà họ phải gánh chịu, nhưng còn quá sớm để nói về bất kỳ điều gì", Mohammed Eslami, nhà khoa học chính trị tại Viện Đại học châu Âu, nói.

Thanh Tâm (Theo Gulf News, Al Jazeera, TRT World)