Nước - 'tử huyệt' đang bị nhắm tới trong xung đột Trung Đông

Khi giao tranh giữa Mỹ - Israel và Iran leo thang, các nhà máy khử mặn từ nước biển, vốn cung cấp nguồn nước sinh hoạt chủ yếu của Vùng Vịnh, bắt đầu bị cuốn vào vòng xoáy chiến sự.

Bahrain ngày 8/3 cáo buộc Iran tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) làm hư hại một trong những nhà máy khử mặn quan trọng của nước này. Bahrain gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nước khử mặn để cung cấp nước uống cho khoảng 1,6 triệu dân.

Iran chưa lên tiếng về sự việc, nhưng một ngày trước đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết Mỹ đã tấn công một nhà máy khử mặn của Iran trên đảo Qeshm ở Vùng Vịnh. "Mỹ đã tạo ra tiền lệ này, không phải Iran", ông viết trên mạng xã hội.

Nhà máy khử mặn là cơ sở công nghiệp có nhiệm vụ tách muối và các khoáng chất ra khỏi nước biển hoặc nước lợ, biến chúng thành nước ngọt an toàn cho sinh hoạt và sản xuất. Các nhà máy ở Vùng Vịnh chủ yếu sử dụng công nghệ chưng cất bằng nhiệt hoặc thẩm thấu ngược để biến nước biển thành nước sinh hoạt.

Trung Đông hiện chiếm hơn 40% công suất khử mặn toàn cầu, với khoảng 5.000 nhà máy đang vận hành. Đây là nguồn cung nước uống chủ yếu cho hàng triệu người trong khu vực vốn khan hiếm nước ngọt tự nhiên.

"Đây thực sự là đòn đánh vào tử huyệt. Những nhà máy khử mặn thậm chí còn quan trọng hơn cả hạ tầng năng lượng đối với các quốc gia Vùng Vịnh. Chúng chính là gót chân Achilles của họ", Hussein Ibish, thành viên cao cấp tại Viện các quốc gia Vùng Vịnh Arab ở Washington, nhận định.

Tại Kuwait, khoảng 90% nước sinh hoạt đến từ các nhà máy khử mặn. Con số này ở Oman là khoảng 86%, Arab Saudi khoảng 70% và UAE là 42%. Israel cũng phụ thuộc khoảng 80% nguồn nước uống vào công nghệ này.

"Nếu Iran cố tình nhắm mục tiêu vào các nhà máy khử mặn, đó sẽ là kịch bản ác mộng đối với những quốc gia Trung Đông vốn đã tiêu hao đáng kể kho tên lửa đánh chặn", các nhà phân tích của Al Jazeera cảnh báo.

Với nhiều người bên ngoài Trung Đông, mối lo lớn nhất của cuộc chiến Iran là tác động tới thị trường năng lượng. Vùng Vịnh cung cấp khoảng một phần ba lượng dầu thô xuất khẩu toàn cầu và doanh thu năng lượng là trụ cột của các nền kinh tế khu vực.

Tuy nhiên, hệ thống cung cấp nước uống cho các đô thị Vùng Vịnh cũng quan trọng không kém và có thể dễ bị tổn thương tương tự. Hạ tầng khử mặn là nguồn nước sống còn cho các thành phố, khu công nghiệp và ngành du lịch khắp Vùng Vịnh.

"Mọi người đều coi Arab Saudi và các nước láng giềng là những quốc gia dầu mỏ. Nhưng tôi gọi họ là những vương quốc nước mặn. Họ là những siêu cường về nước nhân tạo vận hành bằng nhiên liệu hóa thạch", Michael Christopher Low, giám đốc Trung tâm Trung Đông tại Đại học Utah, cho biết. "Đó vừa là thành tựu vĩ đại của thế kỷ 20, vừa là một điểm yếu".

Xung đột hiện nay bùng phát ngày 28/2 sau chiến dịch tập kích Iran của Mỹ và Israel. Từ đó, các cuộc tấn công ngày càng tiến gần hơn tới những cơ sở khử mặn quan trọng của các bên.

Ngày 2/3, mảnh vỡ từ UAV Iran bị đánh chặn gần cảng Jebel Ali ở Dubai rơi xuống cách một trong những nhà máy khử mặn lớn nhất thế giới chưa tới 20 km. Thiệt hại cũng được ghi nhận tại tổ hợp điện - nước Fujairah F1 ở Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và tại nhà máy khử mặn Doha West của Kuwait.

Nhiều nhà máy khử mặn tại Vùng Vịnh được tích hợp trực tiếp với các nhà máy điện, nghĩa là những cuộc tấn công vào hạ tầng điện cũng có thể làm gián đoạn sản xuất nước.

"Đây là chiến thuật bất đối xứng", David Michel, chuyên gia cao cấp về an ninh nguồn nước Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định. "Iran không có khả năng đánh trả tương đương với Mỹ và Israel, nhưng họ có thể gây tổn thất cho các nước Vùng Vịnh để ép họ phải can thiệp".

Các chính phủ Vùng Vịnh và quan chức Mỹ từ lâu đã nhận ra rủi ro này. Nếu các nhà máy khử mặn lớn bị phá hủy, một số thành phố có thể mất phần lớn nguồn nước uống chỉ trong vài ngày.

Một phân tích năm 2010 của Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) cảnh báo các cuộc tấn công vào hạ tầng khử mặn có thể gây ra khủng hoảng quốc gia, và việc gián đoạn nguồn nước có thể kéo dài hàng tháng nếu các thiết bị quan trọng bị phá hủy.

Trong cuộc chiến Vùng Vịnh năm 1990-1991, quân đội Iraq đã phá hoại nhiều trạm điện và cơ sở khử mặn khi rút lui khỏi Kuwait. Đồng thời, hàng triệu thùng dầu thô bị xả ra biển, gây ra một trong những vụ tràn dầu lớn nhất lịch sử.

Vết dầu loang khi đó từng đe dọa đường ống hút nước biển của các nhà máy khử mặn trong khu vực. Kuwait lúc ấy gần như không còn nguồn nước ngọt và phải nhập khẩu nước khẩn cấp.

Khi thiệt hại do các đòn tấn công từ Iran ngày càng lan rộng, UAE và Qatar được cho là đã hối thúc Tổng thống Mỹ Donald Trump rút ngắn chiến dịch.

UAE, quốc gia đã hứng chịu hơn 800 cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo và UAV, thậm chí đang cân nhắc các cuộc không kích trực tiếp vào Iran. "Chúng tôi đang xem xét các biện pháp phòng thủ chủ động chống lại Iran", một nguồn tin UAE nói với Axios.

Tuy nhiên, không chỉ các nước Vùng Vịnh đối mặt nguy cơ thiếu nước. Iran cũng có thể chịu sức ép nếu xung đột leo thang.

Khác với nhiều quốc gia láng giềng phụ thuộc nặng nề vào khử mặn, Iran vẫn có thể khai thác nước từ sông, hồ chứa và tầng nước ngầm. Tuy nhiên, sau 5 năm hạn hán nghiêm trọng, mực nước tại 5 hồ chứa của Tehran đã giảm xuống chỉ còn khoảng 10% dung tích. Tổng thống Masoud Pezeshkian cảnh báo thủ đô Iran thậm chí có thể phải sơ tán.

"Họ đã nghĩ tới việc sơ tán thủ đô từ mùa hè năm ngoái", Ed Cullinane, biên tập phụ trách Trung Đông của Global Water Intelligence, cho biết. "Tôi không dám tưởng tượng mùa hè này sẽ ra sao khi các cuộc tấn công vẫn tiếp diễn".

Thanh Tâm (Theo AP, WSJ, Chosun)